Gündelik omurdaki pek çok alışkanlığın beyin sıhhati üzerinde direkt tesirleri olduğunu belirten İstanbul Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Kısmı Lideri Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, uzun süreli yetersiz uykunun dikkat ve hafızayı zayıflattığını ve öğrenme kapasitesini düşürdüğünü söyledi. Yüksek şeker içeren işlenmiş besinlerin odaklanma zahmeti ve beyin sisi oluşumuna yol açtığını belirten Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, işlenmiş besinlerin tümünün, beyin için yüksek risk oluşturduğuna dikkat çekti.
İstanbul Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Kolu Lideri Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, günlük ömür alışkanlıklarının beyin sıhhati üzerindeki tesirlerini kıymetlendirerek beyin sıhhatinin korunmasına ait tavsiyelerde bulundu.
Günlük ömür alışkanlıklarının beyin sıhhati üzerindeki tesirlerine değinen Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, “Günlük ömür alışkanlıkları beyin sıhhatini etkiliyor. Anlık kısa vadeli etkilenmeler de olabiliyor, uzun vadeli etkilenmeler de olabiliyor. Temennimiz uykusuzluk ve makus beslenme üzere olumsuz davranışların kısa vadeli tesirler yapması. Tertipli antrenman yapmak, uyku hijyenini sağlamak üzere âlâ alışkanlıklarımızın da uzun vadeli tesirler yapmasını isteriz” dedi.
Kronik uykusuzluk demans riskini artırıyor
Beyni yoran ve daha süratli yaşlanmasına neden olan alışkanlıkların başında yetersiz uykunun geldiğini belirten Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, “Yetersiz uyku, kısa vadede dikkat, hafıza ve öğrenme kapasitesini etkilerken; uzun vadede kronik uykusuzluğun demans riskini artırdığını biliyoruz. Fizikî olarak hareketsizlik, kısa vadede güç düşüklüğü ve zihinsel yorgunluk üzere sonuçlarla kendini gösterirken; uzun vadede tekrar bilişsel işlevlerde gerileme ve nöron ilişkilerinin zayıflaması üzere tesirler ortaya çıkabiliyor” dedi.
Uykusuzluk beyni olumsuz etkiliyor
Uykusuzluğun bilhassa beynin hipokampüs, prefrontal korteks ve amigdala bölgeleri üzerinde tesirleri olduğunu belirten Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, “Uykusuzluk bilhassa hafıza merkezi denilen hipokampüs ve dikkat ve karar verme üzere yüksek entelektüel işlevlerin denetim edildiği prefrontal korteks dediğimiz alanları etkileyen bir faktördür. Amigdala, duygusal ve dürtüsel denetimin sağladığı bir alandır. Bu alan da yetersiz uykudan olumsuz etkilenmektedir” dedi.
Hafıza zayıflıyor, öğrenme kapasitesi düşüyor
Uzun vadeli uyku yetersizliğinin, hafızayı zayıflattığını ve öğrenme kapasitesini düşürdüğünü tabir eden Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, “Hipokampüs etkilendiği vakit, hafıza oluşumu ve bilgilerin uzun periyodik belleğe aktarılması bozuluyor. Zira kısa bellekteki bilgilerin uzun müddetli belleğe aktarılması, derin uykuda gerçekleşen bir hadisedir. Prefrontal korteks etkilendiğinde, dikkat ve odak meseleleri ortaya çıkabiliyor. Sorun çözme ve karar verme yetilerinde aksamalar yaşanabiliyor. Günlük hayatta farkında olmadan birçok entelektüel işlevimizi kullanırız, gün içerisinde bir sürü sorun çözeriz. Örneğin sabah işe gideceğiz, aracımız arızalandı çabucak tahlil üretmeye çalışırız. Ya taksiye bineriz ya da diğer bir tahlil bulmaya çalışırız. Bunlar sorun çözme yeteneklerimizin bir örneğidir” dedi.
Abartılı duygusal tepkiler ortaya çıkabiliyor
Yetersiz uykunun duygusal ve dürtüsel denetimi sağlayan beyin bölgesi amigdalayı da etkilediğini söz eden Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, “Amigdala, uykusuzluktan şu halde etkileniyor: Çok uyarılıyor. Abartılı duygusal tepkiler ve dürtüsel reaksiyonlar ortaya çıkabiliyor. Hasebiyle kişinin toplumsal ahengi da azalıyor” dedi.
Uyku sırasında glimfatik sistem devreye giriyor
Pandemi sonrası uykunun büsbütün gereksiz bir şey üzere algılanmaya başlandığını kaydeden Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, halbuki uyku sırasında beyin için çok değerli olan süreçlerin gerçekleştiğini söyledi: “Uyku, bilhassa gün içinde saatler yetmediği vakit feragat edilecek şey olarak görülüyor. Meğer uyku sırasında glimfatik sistem dediğimiz özel sistem devreye giriyor, bilhassa gün boyunca beyinde biriken toksinleri siliyor. Bu süreç bellek oluşumuna, hudut hücrelerinin tamirine ve birtakım kognitif bozuklukların tamiratına yardım eden bir süreç. Glimfatik sistemin aktivasyonunu şöyle anlatabiliriz: Uyku sırasında beyin hücrelerinin ortasındaki boşluklar genişliyor ve beyin omurilik sıvısı bu boşluklardan akarak gün içinde biriken toksinleri, amiloid beta üzere ziyanlı proteinleri temizliyor. Bilhassa derin uyku evresinde etkin oluyor. Gün içinde nöronlar çalışarak birtakım metabolik atıklar biriktiriyor. Bunlar yeniden beyin omurilik sıvısı aracılığıyla uykuda temizleniyor. Glimfatik sistem devreye girince toksinler temizlenir, hudut hücrelerinin ortasındaki irtibat de tekrar dengelenmiş olur. Hafıza ve belleğimiz de etkileniyor. Uyku hipokampüsteki kısa müddetli hafızayı uzun periyodik hafızaya dönüştürme işlevini indüklüyor. Bu süreçte sinaptik kontaklar güçleniyor ve öğrenilen bilgiler de kalıcı hale geliyor.”
İşlenmiş besinler beyin için yüksek risk oluşturuyor
Beyni olumsuz etkileyen faktörlerden birinin ise berbat beslenme olduğunu belirten Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, “Özellikle yüksek şeker içeren işlenmiş besinler, odaklanma zahmeti ve beyin sisi oluşumuna yol açıyor. İşlenmiş besinlerin tümü, beyin için yüksek risk oluşturuyor. Zira bunlar çok yüksek şeker, yüksek oranda tuz ve düşük kaliteli yağlar denilen trans yağ içeriyor. Bu da beynimizin ödül sistemini bozarak bağımlılık yaratıyor. Aslında en büyük sorun bu” ihtarında bulundu.
Yüksek şeker dopaminerjik ödül sistemini bozuyor
Beyinde dopaminerjik sistem üzerinden ilerleyen bir ödül sistemi olduğunu belirten Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, “İhtiyaç sahibi bir beşere yardımda bulunduğunuzu ve onun size şükran duyduğunu düşünün. Bu size kendinizi düzgün hissettiren ve haz veren bir durum. Bu, size beyninizin mükafatı. Dopaminerjik sistemin verdiği bir ödül bu. Olağan kurallarda beynimiz, âlâ bir şey yaptığımızda bizi ödüllendirir fakat bu işlenmiş besinleri tükettiğimizde yüksek şeker dopaminerjik ödül sistemini bozar. Dahası enflamasyonu artırır, hafıza ve bilişsel fonksiyonu zayıflatır” dedi.
Hipokampüsün yapısı da bozuluyor
Cips, şeker ve fastfood üzere yüksek şeker içeren işlenmiş besinlerin dopamin salınımını çok seviyede uyardığını belirten Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, “Bu eserler, daima bir ödül alıyormuş üzere beyni uyarıyor. Buna haz tuzağı diyoruz ve beyin bu besinlere bağımlı hale geliyor. Zira bunları tükettiği vakit kendini daima âlâ hissediyor lakin bir mühlet sonra uzun vadede dopamin reseptörleri duyarsızlaşıyor. Hasebiyle motivasyon ve ruh hali bozuluyor; inflamasyon ve oksidatif gerilim, sinaptik temasları zayıflatıyor. Birtakım hayvan deneyleri var, bu deneylerde hayvanlara kafeterya tipi besinler veriliyor. Hipokampüste yapısal bozulma gözlenmiş. Şimdiye kadar daima elektriksel iletim, nöro transfer istikrarı, dopaminal sistemin tesirleri konuşulurken hayvan sistemlerinde hipokampüsün yapısının dahi bozulduğu, bellek üzerinde ne kadar olumsuz tesirleri olduğu görülüyor” diye konuştu.
Yetersiz su tüketimi, beyin işlevlerini nasıl etkiliyor?
Beyin sıhhati için su tüketiminin de kıymetine işaret eden Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, “Beynin yüzde 75’i sudan oluşuyor. Yetersiz su içmek, beyin hücrelerinin hacmini küçültüyor ve elektrolit istikrarını bozuyor ve toksinlerin temizlenmesini engelliyor. Bu da hafıza, dikkat, konsantrasyon ve ruh hali üzerinde direkt olumsuz tesir yapıyor. Beyin dokusunun üçte ikisinden fazlası su. Su, hudut hücrelerinin elektriksel bağlantısı ve metabolizması için de kritik bir bileşen. Su kaybı olduğunda sodyum ve potasyum üzere iyonların istikrarı de bozuluyor ki bunlar hudut iletimi için elzemdir. Hudut iletiminin yavaşlamasıyla bilişsel işlevler da zayıflıyor. Dehidrasyona bağlı olarak hücre hacmi de küçülüyor, büzülüyor yeniden tıpkı formda sinaps bağlantısı ve bilgi sürece suratını düşürüyor. Kâfi su olmadan toksin paklığı mümkün değil zira yeniden omurilik sıvısının ana içeriği su. Metabolik atıklar da temizlenmemiş oluyor. Özellikle yaşlılar ve çocuklar dehidrasyon yani susuzluğa karşı çok hassastır. Bilhassa demans hastaları az su içtikleri için bile çok önemli kötüleşme yaşayabilirler” ihtarında bulundu.
Beyin sıhhatini korumak için bu tekliflere kulak verin
Beyin sıhhatini korumak için yapılması gerekenler konusunda da tekliflerini sıralayan Prof. Dr. Özgür Bilgin Topçuoğlu, şunları söyledi:
-Her gün açık havada 20 dakika yürüyüş yapılmalıdır. İdman, BBFN dediğimiz Beyin Kökenli Nörotronik Faktörü artırıcı özelliği sayesinde gerilimi azaltan, kan akışını düzelten ve artıran tesiri ile uzun vadede uyku sistemini de etkilemektedir.
– Uzun vadede uyku tertibinizi kesinlikle yoluna koyunuz. Bunun için gerekirse yardım alınmalıdır. Kronik uykusuzluk, bazen ilaç tedavisi ve tabip yardımı gerektiren seviyelere gelebilir.
– Toplumsal izolasyondan kaçınılmalıdır. Bireylerin yalnız kalmaktan imtina etmesi kıymetlidir zira beyin ne kadar çok uyaran alırsa o kadar çok kendini yenileme, çalışma ve işlev görme yetilerini korur.
– Sağlıklı ve istikrarlı beslenmeye değer verilmelidir. Kişinin eksiği varsa D vitamini ve Omega 3 üzere destekler de alınabilir.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
