Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, yeni yılda hakikat gayeler belirleme ve sürdürülebilirlik konusunu kıymetlendirdi.
Hedef belirlemenin 5 adımı…
Yeni yıl maksatlarının psikolojide “yeni başlangıç teorisi” ile açıklandığını belirten Tarhan, “Bir kimse yeni bir maksat belirlediğinde bunun beş ana kriteri olması gerekir. Gaye gerçekçi olacak, özgün olacak, ölçülebilir olacak, vakte bağlı olacak ve ulaşılabilir olacak. Bu beş kriter varsa kişi amaç idaresini yanlışsız yapmış olur.”
Günlük hayattan bir örnek veren Prof. Dr. Tarhan, “Her akşam 10 dakika spor yapacağım” üzere maksatların vakti muhakkak, net, ölçülebilir ve ulaşılabilir olduğuna dikkat çekti.
Abartılı maksatlar kişiyi ümitsizliğe sürüklüyor
Gerçekçi olmayan amaçların şahısta çok zihinsel yük oluşturduğunu tabir eden Prof. Dr. Tarhan, bunun psikolojide “negatif umut sendromu” olarak tanımlandığını söyledi ve “Kişi çok büyük maksatlar koyuyor, yapamıyor ve bırakıyor. Akabinde ‘Ben yapamıyorum’ diyerek kendini yetersiz hissediyor ve depresif bir ruh hâline girebiliyor. O yüzden gerçekçi gaye koymak çok değerli.” diye konuştu.
Hedefler yalnızca maddi olmamalı
Hedef belirlerken sadece mesleksel ya da maddi kazanımlara odaklanmanın eksik bir yaklaşım olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Maddi maksatlar elbette kıymetli lakin bunun yanında sıhhat gayeleri olmalı. Nasıl besleneceğim, vücut sıhhatimi nasıl koruyacağım gibi… Bununla birlikte ruhsal refah ve düzgün oluş da maksatlar ortasında yer almalı.” tabirinde bulundu.
Pandemi sonrası yapılan araştırmalara dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Pandemiden sonra bilhassa ABD’de beşerler ‘başarılı olmak’ yerine ‘psikolojik olarak daha sağlam olmak, daha keyifli olmak’ üzere maksatlar koymaya başladı. Ruhsal refah, yani ‘well-being’ (iyi oluş) artık temel gayelerden biri.” halinde konuştu.
Beyin mana ister!
Hedeflerin yalnızca dünyaya dönük değil, kişinin kendini aşan bir mana boyutu da taşıması gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “İnsanın beyninin biyolojik gereksinimleri var. Beyin mana ister bağ ister özgürlük ister ve sonsuzluk ister. Şayet yaptığım işi bir mana temeline oturtmazsam beyin o bilgiyi çözülmemiş belge olarak fiyat. Lakin mantıksal ve paha temelli bir çerçeveye koyarsam onu sağlam bilgi olarak kullanır.” dedi.
Bu noktada iç ve dış motivasyon ayrımına da değinen Prof. Dr. Tarhan, dış motivasyonun ‘insanlar ne der’ odaklı olduğunu, iç motivasyonun ise kişinin kendi koyduğu gayelerle alakalı olduğunu tabir etti.
Engellere zihinsel hazırlık başarıyı yüzde 40 artırıyor
Hedefe ulaşma sürecinin bir döngü olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, engellere hazırlıklı olmanın ehemmiyetini şu sözlerle anlattı:
“Amaç varsa muhtaçlık doğar, muhtaçlık isteğe dönüşür, istek kişiyi harekete geçirir. Lakin kesinlikle mani çıkar. Şayet kişi ‘şu mahzur çıkarsa ne yaparım’ diye zihinsel hazırlık yapmışsa, yapılan araştırmalara nazaran yüzde 40 daha başarılı oluyor.”
Yakın, orta ve uzun vadeli planlamanın zihinsel kapasitenin verimli kullanılmasını sağladığını belirten Prof. Dr. Tarhan, bunun vakit, dikkat ve öncelik idaresiyle direkt bağlı olduğunu söyledi.
Yeni ben değil, yeni başlangıç
Yeni yıl maksatlarının ‘eski benliği büsbütün reddetmek’ manasına gelmemesi gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, bu yaklaşımı “hayat istiflemesi” kavramıyla açıkladı.
“Bir binayı yıkıp tekrar yapmak zorunda değilsiniz. Mevcut binayı tamir ederek de ilerleyebilirsiniz. Benlik bir anda değişmez. Yeni bir ben demek yerine yeni bir başlangıç demek daha doğrudur.” diyen Prof. Dr. Tarhan, bu süreci psikolojide “moratoryum” olarak tanımladı ve kişinin vakit zaman durup düşünmesi, geçmişin muhasebesini yapması ve akabinde yeni bir planla yola devam etmesi gerektiğini belirtti.
Değişime açık olmak biyolojik bir gereklilik
İnsanın değişime açık bir varlık olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, beynin “kullan ya da kaybet” prensibiyle çalıştığını vurguladı.
“İnsan değişime kendini kapattığında bisiklet üzere devrilir. Beyin yeni tecrübelere açık olmazsa körelmeye başlar.” diye konuşan Prof. Dr. Tarhan, fiziksel hareketin beyin sıhhati üzerinde olumlu tesiri olduğuna ve günlük en az 5 bin adımın kıymetine dikkat çekti.
Yalnızca vücut sıhhati için değil; beyin sıhhati için de egzersiz
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Egzersiz, beyinde BDNF (beyin kaynaklı nörotrofik faktör) olarak isimlendirilen büyüme faktörünün artmasını sağlıyor. Bu durum, beynin yeni hücreler üretmesini ve hudut ağlarını güçlendirmesini destekliyor. Yapılan araştırmalar, yeni tecrübelere açık olan bireylerin beyninin kendini daha yeterli yenilediğini ortaya koyuyor. 1990’lı yıllara kadar, beynin kendini yenilemediği düşünülüyordu. Lakin 1998 yılında yapılan bilimsel keşiflerle, bilhassa hafıza merkezi olan hipokampusta yeni hücrelerin üretildiği kanıtlandı. Araştırmalar, bu hücre yenilenmesinin herkeste tıpkı seviyede gerçekleşmediğini; yeniliklere açık, öğrenmeye istekli bireylerde daha bariz olduğunu gösterdi. Bu bireylerde, nörotrofik faktörler olarak isimlendirilen büyüme hormonları daha fazla salgılanıyor. Bu hormonlar, beyindeki BDNF genini aktive ediyor. BDNF’nin artışıyla birlikte beyinde kimyasal iletim hızlanıyor, sinaptik kontaklar güçleniyor ve yeni hudut hücreleri muhtaçlık duyulan beyin bölgelerine yanlışsız göç ediyor. Böylelikle beyin, etkin kullanılan alanlara nazaran kendini tekrar yapılandırıyor. Tüm bu süreçler yaşanırken beyin birebir vakitte yeni işleyiş modelleri, yani adeta yeni “algoritmalar” oluşturuyor. Fakat bu potansiyelin ortaya çıkması için beynin pasif bırakılmaması gerekiyor. Kişinin, beyninin işvereni olması, onu hareket, öğrenme ve yeni tecrübelerle beslemesi gerekiyor. Bu nedenle antrenman, sırf vücut sıhhati için değil; beyin sıhhati ve zihinsel yenilenme açısından da yeni yılda atılabilecek en kıymetli adımlardan biri olarak öne çıkıyor.” diye konuştu.
Bağırsak, kalp ve beyin daima bağlantı hâlinde
Beslenmenin ruh sıhhati üzerindeki tesirlerine de değinen Prof. Dr. Tarhan, bağırsak mikrobiyotasının memnunluk hormonu serotoninle alakalı olduğunu belirtti ve “Kuru yemişlere artık ‘psikobiyotik’ deniyor. Zira bağırsak mikrobiyotası üzerinden beyne tesir ediyorlar. Beyin, bağırsak ve kalp daima irtibat hâlinde.” sözünde bulundu.
Yeni yıl gayelerini yanılgılı alışkanlıkları fark edip düzeltme fırsatı olarak görmek gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Kişi bu farkındalıkla maksatlarını revize ederse hayat seyahatinde sağlam bir adım atmış olur” dedi.
Değişim zihinsel hazırlık gerektiriyor
Yeni yıl amaçlarının 1 Ocak’la hudutlu, anlık bir karar olarak görülmemesi gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “1 Ocak sembolik bir tarih. Değişim pat diye olmaz. Bunun için kesinlikle zihinsel hazırlık gerekir. Oturup bir anda ‘yeni yıl maksadım şu’ demekle olmuyor. Öncesinde durup düşünmek, planlamak gerekiyor.” diye konuştu.
Prof. Dr. Tarhan, yılbaşı döneminin tıpkı vakitte bağlantılar açısından da değerli bir fırsat sunduğunu belirterek, “Yılbaşında en hoş armağan, sevdiklerine alınan kıymetli ikramlar değil; kaliteli beraberliktir. Onlara ayrılan vakittir.” tabirinde de bulundu.
Çok gaye zihinsel yük oluşturur!
Yeni yıl maksatlarında sık yapılan yanılgılardan birinin çok sayıda gaye koymak olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Hedef çok olursa zihinsel yük oluşur. Buna çok motivasyon deniyor ve çok motivasyon paradoksal olarak başarısızlıkla sonuçlanır. Yüksek motivasyon yerine gerçekçi amaçlar koymak gerekir.” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, hedeflerin bilimsel olarak kabul edilen beş temel özelliği olması gerektiğini tabir ederek, “Hedef gerçekçi olacak, özgün ve spesifik olacak, ölçülebilir olacak, vakte bağlı olacak ve ulaşılabilir olacak. Bu özellikler yoksa o amaç gaye değildir, hayaldir.” biçiminde konuştu.
Esnek olmayan amaçlar kırılmaya mahkûmdur
Bir amaca ulaşamamanın başarısızlık manasına gelmediğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “A maksadı olmazsa B planı, o olmazsa C planı olmalı. Güzel bir dağcı dağa tırmanırken maniyle karşılaşınca geri dönmez; sağdan dolaşır, soldan dolaşır ancak bir yol bulur. Zira bilir ki o doruğa daha evvel birileri çıkmıştır.” tabirinde bulundu.
Hedefe giden yolun küçük adımlarla başladığını belirten Prof. Dr. Tarhan, motivasyonun hareketten sonra geldiğini vurguladı ve “Büyük seyahatler küçük bir adımla başlar. Motivasyon gelsin de başlayayım demek gerçekçi değil. Evvel istek gelir, sonra adım atılır, motivasyon onun akabinde gelir.” diye konuştu.
Başkalarının onayına dayalı gayeler yarım kalır
Hedeflerin bireye mahsus olması gerektiğini kaydeden Prof. Dr. Tarhan, dış motivasyonun kalıcı olmadığını tabir etti.
“Hedef özeldir, bireye mahsustur. ‘Başkaları ne der’ diye konulan maksatlar birden fazla vakit yarım kalır. İç motivasyonla konulan amaçlar daha yavaş ilerleyebilir ancak daha kalıcı olur.” diyen Prof. Dr. Tarhan, sosyal medyada yapılan kıyaslamaların motivasyonu düşürdüğünü, kıyasın büsbütün yanlış olmadığını lakin hakikat kullanılmadığında ziyan verdiğini söyledi:
“İnsan beyni kıyaslayarak öğrenir, bu biyolojik bir eğilimdir. Lakin eğri cetvelle düzgün çizgi çizilmez. Kendini daima diğerleriyle kıyaslayan kişi huzur bulamaz.” biçiminde konuşan Prof. Dr. Tarhan, “Kişi diğerleriyle değil, kendi maksadıyla kendini kıyaslamalı. Orta, kısa ve uzun vadeli gayeler koyup bugünkü hâliyle dünkü hâlini mukayeseli.” dedi.
Özellikle gençlerde dış görünüşe dayalı kıyasın önemli ruhsal sıkıntılara yol açtığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Bir insanı hoş yapan şey yalnızca fizikî görünüm değildir. Hoşluğun yüzde 20’si fizikidir, yüzde 80’i şirinlik, duruş, irtibat ve çekiciliktir. Modernizmin dayattığı bedel ölçülerini sorgulamak gerekir.” diye konuştu.
“Hayal kurmak yararlı lakin ayağı yere basmalı”
İnsanın hayal kuran bir varlık olduğunu tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “İdealist olmak gerekir fakat realizm ve aktivizmle birleşmeli. Hayallere bakıp bakıp kalmak değil, her gün küçük bir adım atmak değerlidir.” sözünde bulundu.
Hedeflere ulaşılamadığında hissedilen suçluluk hissinin büsbütün olumsuz olmadığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Hayat yolunda yaşanan hayal kırıklıkları bazen bir tehdit değil, fırsattır. ‘Bunu nasıl avantaja çeviririm?’ diye soran kişi geliştiren travma yaşar.” dedi.
Bu süreci “keşfedici umutsuzluk” kavramıyla tanımlayan Prof. Dr. Tarhan, “Kişi pes etmek yerine A, B, C planları üretir ve maharet kazanır. Hayat hünerleri bu halde oluşur.” halinde kelamlarına devam etti.
Yanlış umut sendromu ve toksik iyimserlik
Gerçekçi olmayan gayelerin kişiyi ruhsal olarak yıprattığını vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Buna yanlış umut sendromu ya da toksik optimistlik deniyor. Gerçekçi olmayan umutlar kişiyi acıya sürükler, motivasyonu kırar ve depresif hâle getirir.” diye konuştu.
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, kelamlarını “Yeni yılda herkese yeni bir başlangıç öneriyorum lakin yeni bir ben değil… Mevcut benliğini daha güzele götürmek halinde teklifte bulunabiliriz.” formunda tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
