Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, affetme ve affetme psikolojisi konusunu kıymetlendirdi.
Olgunlaşmamış kişiliklerde öç alma davranışı baskın
İnsanların kendilerini makus hissettiren bir olay yahut şahsa karşı öç alma, kaçınma ya da affedicilik üzere üç farklı reaksiyon geliştirebildiğini söyleyen Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Olgunlaşmamış kişiliklerde öç alma davranışı baskındır. ‘Bana yaptıysa ben de yaparım’ halinde bir reaksiyon oluşur. Zayıf ve kaçıngan kişiliklerde ise kişi olaydan uzaklaşır, izolasyona masraf. Bu iki uç da ruhsal dengeyi bozar. Halbuki affedicilikte kişi olayı tahlil eder, ‘Ne kadarından ben sorumluyum ne kadarından değilim?’ diye düşünür ve süreci kabullenmeye çalışır.” dedi.
Affedememek biyolojik bir yük oluşturur
Affetmenin sadece ruhsal bir süreç olmadığını, birebir vakitte bağışıklık sistemini güçlendiren nörobiyolojik bir tesir yarattığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Kin, öfke, nefret, kıskançlık, düşmanlık üzere hisler beyindeki ‘beş karanlık atlı’dır. Bu hisler aktifleştiğinde beyinde asidik kimyasallar salgılanır. Bu durum bağışıklık sistemini zayıflatır, gerilim hormonlarını artırır. En çok mide ve bağırsak sistemi etkilenir, depresif şahıslarda cilt rahatsızlıkları görülür. Kronik gerilim, uzun vadede kanser üzere önemli hastalıkların tabanını hazırlar.” diye konuştu.
Affetmemek kibirdir
Bazı kişilik yapılarının affetmeye dirençli olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, narsistik ve paranoyak eğilimli bireylerin en çok affedemeyen kümeler ortasında yer aldığını belirtti. Prof. Dr. Tarhan, “Affetmemek kibirdir. Narsistik kişilik bozukluğu olan bireyler eleştiriyi haksızlık üzere algılar, kin meblağ, unutmamakla övünür. Onlar için affetmek zayıflıktır. Lakin bu şahıslarda kronik gerilim çok fazladır ve bu kadar zihinsel yükle uzun yaşamak mümkün değildir. Paranoyak kişilikler de emsal halde kendilerine yöneltilen tenkitleri tehdit üzere algılarlar. Bu şahıslar unutamaz, affedemez, daima hesap fiyat. ‘Deve kini’ denilen bu durum bağları bozar, itimadı yok eder.” sözünde bulundu.
Affetmek mümkün değilse kabullenmek gerekir
Prof. Dr. Tarhan, özellikle ihanet, aldatma yahut adaletsizlik üzere olaylarda affetmenin her vakit mümkün olmadığını fakat kişinin “radikal kabullenme” yoluyla zihinsel yükünü hafifletebileceğini tabir ederek, “Bazen karşı taraf özür dilemez, affedilecek bir durum da yoktur. Bu durumda kişi ‘Evet, haksızlığa uğradım. Affedemiyorum ancak kabulleniyorum’ diyebilir. Bu, duygusal bir kapanıştır. Kişi olayı kutuya koyar, rafa kaldırır ve hayatına devam eder. Böylelikle affetmeden de unutmayı başarabilir.” halinde konuştu.
Çocuklukta yaşanan adaletsizlik travma bırakır
Prof. Dr. Tarhan, çocuklukta yaşanan haksızlıkların bireyin hayatı boyunca kalıcı izler bıraktığını söz ederek, “Bir olayda, dövülen bir çocuk karakola götürülüyor ve döven kişi rütbeli biri olduğu için çocuk ondan özür dilemeye zorlanıyor. Çocuk altını ıslatmış halde el öptürülüyor. Bu olay çocuğun zihninde fotoğraf üzere kalır. Lakin ilerleyen yıllarda bu çocukta haksızlığa karşı güçlü bir hassaslık gelişebilir. Travma bazen kişilik olgunlaşmasını da tetikleyebilir.” diye konuştu.
Affetmek kişiyi özgürleştirir
Prof. Dr. Tarhan, affetmenin kişiyi hem ruhsal hem de bedensel manada özgürleştirdiğini belirterek, “Affetmek, geçmişin zincirlerinden kurtulmak demektir. Kişi affettiği vakit kendini özgürleştirir. Affetmeyen kişi ise geçmişte yaşadığı olayın mahkûmu olur. Olay bitmiş olsa bile zihin onu tekrar yaşar. Bu nedenle affetmek, bir fazilet olmanın ötesinde, kişinin kendi sıhhatine yaptığı en büyük yatırımdır.” tabirinde bulundu.
Affetmenin antidepresan tesiri var
Affetmenin sadece bağları onarmadığını, birebir vakitte kişinin ruhsal yükünü hafiflettiğini söz eden Prof. Dr. Tarhan, affetmenin beyindeki antidepresan etkisine dikkat çekti. Prof. Dr. Tarhan, “Affeden kişi kendi içindeki yükü atar, özgürleşir. Toplumsal bağlanma teorisine nazaran affetme, inanç bağını yine kurar ve toplumsal bağları güçlendirir. Ruhsal olarak da kişinin telaşını ve depresif yükünü azaltır.” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, affetmeyi başaramayan kişilerde çözülmemiş yas ve tamamlanmamış travma belirtileri görüldüğünü söyleyerek, “Kişi affedemediğinde, travmayı tekrar ve yine yaşar. Bu, beyinde açık kalmış bir belge üzeredir. Kapatılmadığı sürece zihni yavaşlatır, kişiyi duygusal olarak tüketir.” tabirinde bulundu.
Affetmek yalnızca karşı tarafı bağışlamak manasına gelmiyor
Affetmenin sırf karşı tarafı bağışlamak değil, tıpkı zamanda radikal kabullenme ve kendini affetme süreci olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Kişinin kendini affedebilmesi için evvel öz farkındalığı olması gerekir. Şayet kişi her olayı diğerine bağlıyorsa, daima ‘o yanılgı yaptı, o özür dilesin’ diyorsa, affetme sürecini tamamlayamaz. Meğer olayı tahlil edip kendi hissesini görebilen kişi, travmayı fırsata dönüştürmeyi başarabilir.” diye konuştu.
Affetmenin alakalarda uzlaşmayı ve tekrar yapılanmayı da kolaylaştırdığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Bir münasebete yatırım yapılırsa, affedicilik sayesinde nefretin sevgiye, kırgınlığın inanca dönüşmesi mümkündür. Bu, duygusal regülasyonun bir sonucudur.” dedi.
Affetme sürecinde samimiyetin nörobiyolojik etkisine de dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Samimiyetin nörobilimi var. Ayna nöronlar, duygusal okuryazarlığımızı yönetir. Empatisi yüksek şahıslar karşısındakini hisseder. Fakat çok empati, kişinin benlik hürmetini düşürür. Benlik algısı çok düşerse depresyon, çok yükselirse narsisizm gelişir. Bu dengeyi kurabilen şahıslar, sağlıklı bağlar oluşturur.” biçiminde konuştu.
Affetmenin bir tarafı de öz şefkat
Prof. Dr. Tarhan, affetmenin kişide duygusal kırılganlık oluşturduğunu lakin bu kırılganlığın hakikat yönetildiğinde travmayı çözümlemenin en tesirli yolu olduğunu lisana getirerek, “Affedemeyen kişi, geçmişle artık ortasındaki duygusal belgeyi kapatamaz.” tabirinde bulundu.
Affetmenin bir tarafının de öz şefkat olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Kişi haksızlığa uğradığında çabucak kendini suçlama eğilimindeyse, öz şefkat geliştirmemiştir. Öz şefkatte ‘ortak insanlık değeri’ vardır. Yanılgısız insan yoktur. Kusur yapabilirlik beşere hastır. Kişi ‘Bu kusur bana ne öğretti?’ diyebilirse, tehdit boyutunu değil fırsat boyutunu görür. Kusurlarını dönüştürebilen şahıslar, olumsuz hisleri olumluya çevirebilir.” diye konuştu.
Kişi olayı zihninde daima yaşarsa, kortizol salgısı artıyor
Affedemeyen bireylerin birçoklarının geçmişten getirdiği duygusal yükleri ilk karşılaştığı olaylara yansıttığını anlatan Prof. Dr. Tarhan, “İnsan trafikte orantısız öfkeleniyorsa, sırtında duygusal çöpler taşıyor demektir. Birikmiş öfkesini, birinci karşısına çıkan bireye boşaltıyor. Linç kültürünün psikolojisi de budur.” dedi.
Affetmemenin bedensel tesirlerine de değinen Prof. Dr. Tarhan, “Kişi olayı zihninde daima yaşarsa, kortizol salgısı artar. Beyin ACTH salgılayarak böbreküstü bezini uyarır. Kortizol pompalanır, beden savaş haline girer: damar direnci artar, kaslar kasılır, tansiyon yükselir. Birtakım beşerler kaç reaksiyonu verir, damarlar gevşer, tansiyon düşer. Hatta ani gerilim şokuyla ölen beşerler bile vardır. İsimli tıpta travma izi bulunmayan vefatlar, birçok vakit kortizol fırtınasına bağlı olur.” biçiminde konuştu.
Affedicilik cinsiyete nazaran farklılaşıyor…
Cinsiyetler ortasında affediciliğin biyolojik temellerine dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Kadın ve erkek gerilim altında farklı hormonlar salgılar. Bayanda oksitosin salgısı artar, bu da sakinlik ve şefkat oluşturur. Erkekte vazopressin salgısı artar, damarları sıkar, liderlik ve sahiplenme davranışını tetikler. Bayan iç münasebetlerde, erkek dış münasebetlerde daha travmatiktir. Bu genetik roller, affedicilik farklarını da açıklar.” tabirinde bulundu.
Affedicilik, intikam ve kaçınma ortasında bir denge
Prof. Dr. Tarhan, yok saymanın affediciliğin bir savunma biçimi olduğunu belirterek, “Uzaklaşmak kaçınma davranışıdır. Şayet kişi ‘Bu kişi üzülmeye bile değmez’ diyorsa, bu bir travma tahlilidir. Lakin kişi olayı daima düşünüyorsa, o artık izolasyondur. Affedicilik, intikam ve kaçınma ortasında bir istikrardır. İntikam toplumu yıkar, toplumsal münasebetleri bozar. Kişi öfkesini günlerce yaşatırsa en büyük ziyanı kendine verir.” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, affetmenin aynı vakitte sevgi ve paha temelli bir ileti taşıdığını söyleyerek, “Affetmek, ‘Sen benim için kıymetlisin, değerlisin’ iletisidir. Karşısındaki kişi empati yapabiliyorsa, bu bağları güçlendirir. Fakat merhamet ve utanma duygusu zayıf bireyler affedemez. Karşısındakine acı çektirmekten haz alırlar.” diye konuştu.
Son yıllarda affediciliğin sadece ahlaki yahut dini bir husus olmaktan çıkarak nörobilimsel bir çalışma alanına dönüştüğünü vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Affetme, yalnızca manevi ya da felsefi bir kavram değil; nörobiyolojik bir süreçtir. Beynin gerilim sistemini düzenler, kortizol salınımını istikrarlar. Son 10 yılda affedicilikle ilgili çok sayıda bilimsel yayın çıktı. Zira artık biliyoruz ki, affetmek ruhu değil, vücudu de düzgünleştiriyor.” sözünde bulundu.
Affedicilik hem aile hem de toplum seviyesinde öğrenilen bir erdem
Affediciliğin hem aile hem de toplum seviyesinde öğrenilen bir fazilet olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Nasıl ki aile içinde anne-baba affedici ise, çocuk da bunu rol model alır. Tıpkı durum toplum için de geçerlidir. Önder affedici ise toplum affedicidir, başkan kinciyse toplum da kinci olur. Yani affedicilik de sahtecilik de bulaşıcıdır. Toplumsal bedellerin şekillenmesinde rol model şahısların büyük tesiri vardır.” dedi.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
